23/11/2017

Kuuliza si ujinga ? Afrika na sayansi...


Baadhi ya wanyamapori wamepata kuonekana kwenye tovuti mbalimbali kwa sababu ya sifa za ajabu. Kwa mfano duma ndiye mmojawapo anayejulikana kwa sababu ana mbio wa kasi mno kushinda wanyama wote — kitu ambacho si kweli kwa sababu baadhi ya ndege wanaruka kwa kufikia upesi mwingi kushinda duma — au tembo kwa kuwa ni mnyama mkubwa zaidi anayeishi nchi kavu. Twiga naye pia anapendezwa kwa sababu ana shingo ndefu. Sifa hizo zote za kustaajabisha mtu ambazo zinatajika mara kwa mara kwenye tovuti kadha zinaonyesha jinsi binadamu anavyokuwa mjinga wakati anapogeukia maumbile na uhai unaomzunguka. Binadamu kazi yake ni kujiangazia tu. Kujikwatua, kujitazama na kujidai ana makuu. Na bila shaka, kadiri wanyamapori hawa walivyozidi kupotea kabisa ndivyo sisi binadamu tulivyofikwa na majivuno. Mbali na kupotea kwa viumbe vyote, sisi tumepoteza pia utepe au kipimio cha kujipimia kitabia.

Twiga si mnyama wa ajabu kwa sababu ni mrefu. Ni mnyama wa ajabu kwa sababu urefu wa shingo yake ni aina ya changamoto kibayolojia. Nakumbuka siku moja nilipokuwa nimefikwa na watoto wa shule huku nikiwa natumia darumbili ili kuangazia twiga waliokuwa wakitembea katika mbuga wa Masai Mara. Nikazumgumza nao nikawaelezea twiga alivyo. Nikawaambia jinsi twiga alivyoumbwa, urefu wake, miondoko yake isiyokuwa ya kawaida, tabia yake ya kula na kunywa na kadhalika. Mambo mengi ya kutuonyesha kwamba sisi wanadamu tuna maringo mengi. Hatuvipimi viumbe vile kama twiga kwa sababu hatutaki kujipima sisi. Pamoja na kwamba ni jambo la kumsaidia twiga ajiepuke na balaa fulani — kuwakimbia wanyama wengine wakali — shingo yake na urefu wake kwa jumla pia ni udhaifu mkubwa. Kwa sababu tunajua kwamba ubongo wa viumbe wote unahitaji damu. Sasa, je mnafiriri huyo mnyama atapataje damu itembezwe hadi ubongo wake ? Halafu damu ikishafika katika ubongo wa twiga huyo, je kushuka kwake si kunaweza kumwathiri vibaya ? Na tunajua kuwa maji ya tangi yakishuka katika mabomba yetu nyumbani mwetu yanapata presha nyingi. Hivyo basi, damu ile si itashuka kwa nguvu pia kutoka juu kiasi cha kumwathiri huyo mnyama ? Hivyo, huyo mnyama huishi vipi ?



Haya maswala yote ni maswala ya kisayansi. Nilipokuja kuongea na mwalimu wa watoto wale, ndiyo mada tuliyogusia kidogo. Tukaungama kwamba sayansi si taaluma ambayo hufundishwa vizuri Kenya, seuze katika nchi nyingi za Afrika, ambapo hajatokezea mwana sayansi aliyenyakua tuzo ya Nobel. Sayansi ni taaluma inayosaili kisichoonekana. Maoni (kwa maana ya opinion) ni kauli ambayo haijatoboa kiwambo kile cha imani ambayo inakubaliwa na watu wengi. Kuona si kudhani. Kuona ni kuamini tunachoona. Mfano, twiga ni mnyama mrefu (kuona) wakati urefu wa kitu au kiumbe si hoja, kwa sababu inategemea yule anaangazia urefu ule. Paka ni mrefu sana akilinganishwa na panya. Hoja yenye maana ya kisayansi ni hivi : urefu wa mnyama huyo unawezekanaje wakati maumbile ya mamalia wote hayaruhusu ubongo usiwe mbali sana na moyo (kudhani) ? Ndipo udadisi wa mwana sayansi, ukiwa umechochewa kiasi cha kumpeleka katika hali ya kutunga nadharia tete (hypotheses) mpya, ndipo utamsaidia kutoka katika hadaa ya kuona akakubali kuingia katika uyakini wa kudhani. Na kadhalika, hadi tunagundua kwamba damu hutembea kwa msaada wa moyo mkubwa na valvu mahususi ambazo twiga ameumbiwa nazo katika shingo yake. Nduni hizo zote ni za kipekee kwa sababu zinamsaidia mnyama huyo kuishi bila matatizo.


               

Ukosefu wa udadisi ni balaa kubwa. Ni mwanzo wa ujinga. Mtoto, kufuatana na tabia yake, huuliza kila wakati. Anapenda kuuliza “kwa nini”. Na sisi wazazi wake na watu wazima tunajidai kwamba sisi ndio tunaojua kila kitu. Kwa nini twiga ana shingo ndefu, kwa nini punda milia ana mistari, kwa nini simba dume ana ushungi mkubwa, kwa nini, kwa nini, kwa nini. Sisi watu wazima husema “ah upuuzi mtupu !”.



     

14/11/2017

Urithi uliopotea Afrika (5) : mandhari


Tanbihi : makala hizi zote katika mlolongo huu « urithi uliopotea Afrika » zimeandikwa mwaka 2017 ili zisomwe mwaka 2050. Maudhui yote yanaambatana na mazingira ya Afrika na wanyamapori wake. Inachukuliwa bayana kwamba viumbe wote hawa ambao wanagusiwa katika makala hizi wamepotea. Sababu zisizopingika zinafamahika wazi, nazo ni uharibifu wa mazingira pamoja na ongezeko hobela hobela la watu bara la Afrika.


-------------------------------------

Sisi tuliowahi kuishi karne 20 na mwanzo wa karne 21, tulibahatika kujaaliwa dunia safi iliyotuletea thawabu kupindukia. Poleni sana nyinyi vijana mnaoishi mwaka huo 2050. Sisi tuliofariki tunashukuru Mungu. Tulipata kuishi katika mazingira mazuri, yenye viumbe wa kila aina, ndege kwa mamalia, samaki kwa repitilia, wadudu kwa vidubini. Mnajua binadamu alivyo. Tamaa, utashi, ulafi, uroho, kiburi, ujeuri, heshima jina, adabu hewa, shauku, majikwezo, ari, eti utamaduni. Kwa hivyo, viumbe wote, fyon ! Tumefyeka. Tumetega. Tumeuza. Tumekula. Mpaka tumekinai. Tumeshiba. Amdulila. Nakumbuka nilipokwenda Nakuru katika miaka ya themanini. Kenya huko. Bado ulikuwa ni mji mdogo, penye utulivu kwa sababu ya wakazi wachache. Siku hizi — na majuzi niliupitia — utajisikia umefika kwenye viunga vichafu vya Nairobi au Lagos, vibanda vya kujiinamia mbavu za mbwa, majengo ya udongo poromoka, mitaa ya Mchafu koge na maskani za Unajisi Furi. Kelele, honi, ingia toka, simile simile, ghasia, uchafu, pirika za kila aina, yaani mtindo wa binadamu. Mambo kuvunda tu. Si la kustaajabisha. Waandishi bora wameshasema :

« Wingi, wingi, wingi. Chukua, chukua, chukua. Kusanya, kusanya, kusanya. Pika, pika, pika. Pakua, pakua, pakua. Tumia, tumia, tumia. Kila mtu anataka kuvuka mpaka wa kupata ingawa wengi hawapati hata kidogo. Mazingira yanaharibiwa. Anga, pwani, mito, maziwa, ardhi. Kote kuna hujuma. Kote kuna wimbi kubwa la matumizi na fujo ! » (Said Mohamed, Mkamandume, uk. 289)

Zamani bara la Afrika lilikuwa lina hazina kubwa. Lilikuwa ni kama safina, yaani kimbilio kwa kila kiumbe. Siku hizi pakavu. Unyamavu wa kaburi. Ngurumbili na makoranyoka chungu nzima. Kila kona, hadi kileleni kwa milima. Zahama tu. Kulikuwa na mapori mazuri, miti ya ajabu, misitu ya kupendeza, mito na chemchemi safi. Maji angavu, yaliyoonyesha. Hewa si kitu adimu. Mwangaza mbichi. Kote kulitumbuizwa kwa vifijo na visauti vya baragu, chozi na virumbizi. Dunia ilikuwa kama katika nchi ya Busutamu alikohamia Utubora. Vipepeo vizuri vilikuwa haviishi katika dunia ya kufikirika. Uhai ulikuwa bado si kitu cha kuenzi. Kulikuwa na hifadhi, zile za mbuga na nyika kubwa sana, kwa kuwa tulikuwa tunafikiri kwamba wanyamapori walikuwa na maagizo ya kutuachia. Haki zao ni zetu. Lakini sisi hatukuzingatia. Upuuzi wetu ukazidi na badala ya kuerevuka tukazidi kuzinza kichwa na kujishaua.  

                                       

Mimi si mwafrika. Sina ngozi nyeusi. Sina nywele za kipilipili. Zangu za singa. Tunatofautiana. Haya. Kumbe wewe na mimi tunapiga ngoma ile ile. Ingawa kila mmoja huvutia ngozi kwake. Si tunawambana ? Wewe na mimi, tumeshawahi kutupa sumu za kemikali majini — si vibwakuzi vile tunavyotumia nyumbani mwetu ? Tumesharusha moshi chafu hewani, tumeshaendesha gari aina ya shangingi, tumefuja migodi ya kuchafulia mazingira ya vijukuu wetu, tumekula chakula kitokacho ng’ambu huko Ughaibuni au Japan, tumesafiri kila pembe za dunia, na hata viraba vyako vilikuwa vinametameta wakati ulipokuwa mdogo, tumepiga maji makali — wacha machozi ya simba na supu ya mawe — tukawa chicha ya kufa mtu, tumewasha taa usiku wa manane, tumekubali kuleta maji katika jangwa, sikwambii theluji ile ya Kilimanjaro. Si tuliwahi kuiyeyusha ? Kwa nguvu zetu. Na akili zetu. Si Wazungu walifanikiwa kuyeyusha barafu ya Akitia, na kuzuia Gulf Stream, na kufukia takataka zile za urani katika ardhi, chini kwa chini ? Binadamu ana nguvu, jamaani ! Hivyo tumefurahia maisha, tumeenjoy sana kwa burudani hizo tele.

Tumefaidi yaani. Tumekula sana. Mpaka kujichana. Na vituko vilikuwa vingi. Michapo na mizaha chungu nzima. Raha tu. Starehe za kujirusha kutwa kucha. Raha ya maovu.


17/10/2017

Yambo Ouologuem amefariki


Yambo Ouologuem (1940-2017) amefariki, tarehe 14 ya mwezi huo wa oktoba. Hapa Afrika Mashariki tunakopenda itikadi za umoja wa Afrika kuliko fasihi, Ouologuem ni mgeni kabisa. Hatujui jina lake, hatujui vitabu vyake. Lakini ni mwafrika aliyezaliwa Mali. Anajulikana sana katika dunia ya fasihi, isiyokuwa na itikadi ya umoja. Tatizo ni kwamba Waafrika wenzake walimchukia kwa sababu alikuwa msanii mkweli. Na ukweli unauma. Alikuwa hapendi maoni yenye busara ya kawaida, yale yaliyoshamiri katika jamii zile zinazopendelea utaratibu wa mwafaka kuliko ukinzani. Ndiyo asili ya chuki na bughudha alizolimbikiziwa. Afrika msanii asiwe na unafsi mwingi bali afuate mkondo, asijitenge na jamaa zake bali awe msikivu na mnyofu, asiandike katika lugha chafu iliyokithiri katika jamii yake bali aitakase takase kama tunavyotahiri mwari jandoni. Awe mtiifu mwenye insafu kupindukia. Lakini Ouologuem naye alikuwa ni mwasi na mpinduzi. Hivyo alikuwa si walii wala mtakatifu. Wengi walimwotea kashfa.

Wasanii wengine wamepata umaarufu baada ya kufungwa jela, huyo Ouologuem alipata umaarufu baada ya kuandika vitabu vyake. Hapo kuna siasa na huku kuna usanii. Lakini umaarufu ule ulimchongea. Pengine kwa sababu ya uchoyo na husuda zilivyopamba moto katika jamii za Afrika. Mbinu za kumwangusha mtu mwenye umahiri mwingi hazikosekani. Wacha uchawi ule uliozoeleka mote, sitaji watoto wale wa Nigeria wanaoangamizwa kwa tuhuma ya urogo wala mazeruzeru wa Tanzania wanaoishi katika hofu ya kupungukiwa na viungo vyao, kwa kuwa umbea na uchimvi umeondokea ni mbinu za kisasa ambazo zimebarikiwa katika muktadha mpya wa mawasiliano ya kileo. Naye Ouologuem kapigwa dunga. Filihali kuandika kitabu chake cha kwanza, sifa ya Ouologuem ikachafuka na kazi yake kupondwa. Mtungaji akatukanwa na kukosa radhi ya wenzake. Na wenzake katika dunia ya usanii si raia na jamaa zake tu. Dunia nzima.

Huko Ufaransa kwanza alikopata kuchapishwa kitabu chake cha kwanza, Le devoir de violence (Bound to Violence), mwaka 1968, baada ya kupata tuzo adhimu ya fasihi iitwayo Prix Renaudot, Ouologuem alirushiwa kashfa ya kughushi baadhi ya maandiko yake na kutozingatia hakimiliki za usanii. Na kweli vidondoo au matini kadha ya kitabu chake zimetoka katika vitabu vingine maarufu kama vile vya Rimbaud, Maupassant na Graham Greene. Na tuhuma hizo za kudai kwamba vipande vya kitabu hicho vimenukuliwa moja kwa moja kutoka katika vitabu vingine pasipo kukiri kunukuu huko zilimwathiri sana Ouologuem hadi kuamua kutoandika tena. Lakini athari hizo mbaya zilileta athari nzuri pia kwa kuwa shutuma hizi za wizi wa kisanii zilizusha mjadala mzuri kuhusu jinsi ambavyo msanii yeyote hutegemea jasho la wengine. Ghushi na utohozi ni dhana ambazo ziko karibu sana. Hilo tunalijua leo.

                                

Lakini mwaka 1968 ulikuwa ni kipindi cha itikadi nyingine sahilishi. Tena itikadi chakavu lakini gundi. Kwa kifupi, Mzungu ni mbaya na Mwafrika ni mzuri. Yambo Ouologuem, ambaye alikuwa hana itikadi hizo, kwa kuwa hajali kabisa udaku na maneno ya gengeni, vile vile hana mshipa ule wa kuchukulia Afrika kuwa chanzo cha mawazo mengi ya kifalsafa. Dhana ile ya Negritude (falsafa ya Ugolo) haikumpiga mshipa. Yeye haoni sababu ya kutofautisha Mzungu na Mwafrika. Hapo ndipo balaa ilipomkumba. Si kupambana tu na usanii na ufalsafa wa Senghor ambao, kimaudhui, ulitilia mkazo historia nzuri za Afrika kabla ya ukoloni wa kizungu, pia ni kukabili ujinga uliozagaa Afrika tangu na tangu. Kwa kifupi, maoni shamirishi ya enzi ile ilikuwa inachukulia bayana kwamba kabla ya ukoloni wa kizungu, mambo yalikuwa shwari kabisa. Yambo Ouologuem naye alitunga kitabu hicho akisisitiza, kinyume na kilichotakikana wakati huo, kwamba kabla ya ukoloni, mambo yalikuwa mabaya pia. Ndipo Senghor alipojivuta pale akasema : « Msanii hushindwa kuandika kitabu chenye maana ikiwa anaponda enzi ya wazee waliokufa zamani ». Hukumu ilikatwa. Mwafaka ukarudi ukatawala tena.

Ukweli ni kwamba Bound to Violence ni kitabu kilichojaa mada pinduzi na kauli mgongano ambazo, hususan siku hizi Afrika mashariki, hazijagusa akili ya wasanii wengi wa kiafrika kwa sababu ya kutokubalika. Kwa kuwa ni kitabu cha kubuni, kilijaa tasnifa na shani fumbifu. Jambo ambalo tunalisahau wakati tunazingatia uhalisia tu. Msanii wa fasihi si kazi yake kuhubiri. Wala kuhamasisha watu na kuwasilisha ujumbe fulani. Kazi yake kubuni tu. Fasihi bora ni ile inayotutoa katika uzoefu fulani. Inatufanya tuangazie dunia kupitia macho mapya. Ni kama kuzaliwa upya. Hadi tugundue kwamba maoni yetu yalikuwa hayana misingi. Nadhani kwamba Le devoir de violence imekamilika kwa kutimiza dhima hiyo. Lakini katika dunia ambayo inazidi kujikunyata kwa kutokuwa na utamaduni wa fasihi, udikteta na uhayawani utazidi kukithiri. Kujikosoa bado.

Fasihi ni tishio kwa dikteta. Na udikteta wa siku hizi una ujanja mwingi mno hadi kuwa na uwezo wa kughushi fasihi bushoke, ama fasihi bandia ambayo inajidai kuielimishia jamii maadili na mapendekezo mazuri. Vitabu vya Ouologuem ni kinyume cha mkabala huo. Yeye mwenyewe alikataa kuzifanyia kazi serikali za Ufaransa na Mali. Aliwahi kufundisha katika shule za serikali lakini akapendelea kujiuzulu na kurudi kwao. Bila ya shaka, marupurupu, posho na vitegemeo vingine vya serikali zilimkirihisha kwa sababu ni katika vipengele mbalimbali ambavyo vinaua ilhamu ya msanii, vinampotosha vibaya. Maisha ya marehemu Ouologuem yanafikirisha na yanasailisha : nini maana ya usanii usiokuwa huria ? Husemekana kuwa kazi ya usanii ni kutuliza jamii, kuiliwaza wakati vurugu na ghasia zinapotokezea. Kuimarisha uzalendo na kuendeleza hisia za utaifa. Wengi katika wasanii maarufu duniani waliitilia shaka dhima hizo huku wakizishuku vibaya. Voltaire, Hugo, Orwel, Huxley, Celine na wengine wengi kama Sony Labou Tansi wa Kongo (HAPA), Ahmadou Kourouma kutoka Kodivaa (HAPA) na Yambo Ouologuem wa Mali (HAPA) walitumia kipaji chao ili kuwasilisha ubishi na upinzani katika jamii. Naye marehemu ameshalipiwa fidia. Kote kunako uhuru ameshapata kutafsiriwa, si chini ya lugha kumi. Kiswahili je ? Thubutu !


19/09/2017

Urithi uliopotea Afrika (4) : tembo


Tanbihi : makala hizi zote katika mlolongo huu « urithi uliopotea Afrika » zimeandikwa mwaka 2017 ili zisomwe mwaka 2050. Maudhui yote yanaambatana na mazingira ya Afrika na wanyamapori wake. Inachukuliwa bayana kwamba viumbe wote hawa ambao wanagusiwa katika makala hizi wamepotea. Sababu zisizopingika zinafamahika wazi, nazo ni uharibifu wa mazingira pamoja na ongezeko hobela hobela la watu bara la Afrika.

---------------------------------------------

Tembo ama ndovu wa savana (Loxondota africana) pamoja na tembo wa msituni (Loxondota cyclotis) walikuwa wameenea kila sehemu ya Afrika. Shughuli za binadamu, pirika zake za kudharau uhai (kuzaa kwa wengi, kuzalisha na kuchuma kila kitu) na kutorithisha mapokeo ya wazee waliokufa zamani, ni katika shinikizo kubwa zilizoathiri vibaya spishi hii ya ajabu kiasi cha kuitokomeza katika mazingira yote ilikokuwa ikipatikana. Siku hizi tembo wachache wamebaki katika zoo za nchi za Magharibi na wachache wangali wanaishi kwa taabu katika vipori vilivyobaki Afrika ya kusini (Botswana na Namibia).

Kabla ya ukoloni wa kizungu, tembo walikuwa takriban milioni 20. Mwaka 1970, walipatikana milioni moja tu. Walizidi kupungua kwa kasi hadi kufikia tembo 496 000 mwaka 2007 na tembo 352 000 mwaka 2014. Kuanzia mwaka 2015, idadi ya tembo iliendelea kupungua kwa asilimia 8 kila mwaka. Juhudi zilizofanyika ili kuepuka maangamizi makubwa ya tembo hazikufua dafu. Hatua nyingi zilizotekelezwa na wanaharakati wengi wa hapa na pale pia zilishindikana. Asasi za serikali nyingi pamoja na zile zisizo za serikali ziliwania uokovu wa mnyama huyo lakini zote zilitelezwa kwa sababu ya kupuuza taathira moja tu, ile ya ongezeko la watu (kuhusu ongezeko la watu duniani HAPA). Wakati ule ule, asasi zile zilizojihusisha na ulinzi na hifadhi ya tembo zilikosa kupambana na swala hilo zito la mpango wa familia. Takriban zote (orodha za NGO hizo ziko chini ya ukurasa huu), pengine kwa sababu zilikuwa za kigeni, zilishindwa kwa kutokuwasilisha swala hilo kama ilivyotakikana, huku wakijitahidi kuhamasisha serikali ichukue hatua ya kudhibiti ongezeko la watu. Juu ya hayo, elimu ya nchi za Afrika mashariki ilizidi kusambaratika, huku kile kizazi kipya kikiendelea kupuuza hoja hiyo ya mazingira. Nani anajua maana halisi ya dhana ya mfumoikolojia ? Siku hizi watu wameongezeka wakiwa hawana hata nafasi ya kulima, wangali wako maskini, maji safi ni taabu na viumbe hai wote wamepotea. Hasara ni kubwa zaidi.


Tembo alikuwa ni mnyama aliyeishi kijamii, kwa vikundi vikundi. Kila kundi lilikuwa imara na tembo wote walikuwa wanahusiana kupitia mawasialano ya kiukoo. Tembo wa kike ambaye alikuwa ni mnyama wa miaka mingi katika kundi lake ndiye aliyekuwa anaongoza jamaa zake katika matembezi ya hapa na pale. Tembo wa kiume ambao walikuwa wamepita miaka kumi na mbili walikuwa huishi pamoja, katika kundi lao. Hivyo makundi makubwa yalikuwa ni makundi yenye tembo wengi wa kike pamoja na watoto wao. Makundi ya tembo wa kiume yalikuwa hayakupangwa vizuri ila yalikuwa ni aina ya mikusanyiko tu kwa kuwa yalikuwa si imara sana. Yaliondokewa mara kwa mara na baadhi ya tembo washirika kila mara dume alipofikwa na shauku. Hapo ndipo tembo huyo aliyekuwa na joto alipokwenda kuandamana na kundi lingine la kike lenye tembo wa kike aliyekuwa na joto pia. Kikubwa hapo ni kukumbuka kwamba makundi yote ya tembo yalikuwa yakifuatisha utaratibu fulani katika uhusiano. Tembo mkubwa na mzee zaidi katika kundi ndiye aliyekuwa kiongozi.

                                            

Tembo walikuwa si wanyama wenye makao maalumu. Walikuwa wanaranda porini kupitia njia walizozijua wenyewe kulingana na kupatikana kwa malisho ya miti pori. Matembezi yao pia yalikuwa yanategemea sana kupatikana kwa maji, nayo ni kigezo kikubwa kwao kwa kuwa kila tembo alikuwa ana haja ya maji kiasi cha lita 70 hadi 120 kila siku. Chakula chao kilikuwa cha kila aina, lakini cha kioto pekee, kama vile mizizi, mashina, magome na maganda ya miti, nyasi, majani, matunda, maua, mbegu, vikonyo na kadhalika, kutegemea na msimu. Tembo walikuwa na zana mahususi ili kujipatia chakula hicho. Walikuwa hutumia mkonga, meno ya pembe na miguu yao. Mfano tembo alikuwa na uwezo wa kuchimbua mzizi fulani kwa kutumia mguu wake, kisha aliung’oa kwa mkonga au meno yake ili hatimaye aubebe kwa mkonga hadi kinywa chake. Nao mzizi ukiwa na udongo ataukung’uta barabara kabla ya kuutafuna. Alikuwa na uwezo pia wa kujivuta juu huku akisimama juu ya miguu yake ya nyuma ili kufikia matawi au matunda fulani yaliyokuwa kileleni kwa mti. Na juhudi hizo ziliposhindikana, alikuwa hasiti kuuangusha mti mzima ili familia yake pia hujifaidi nao. Mkonga wake ulikuwa ni zana nzuri iliyokuwa na matumizi mengi, ikiwa ni pamoja na kuvuta maji na kuyapeleka katika kinywa. Kwa kuwa mkonga huo ulikuwa na umbo wa bomba, ulikuwa unateka kiasi cha lita nne kila ulipochota maji. Tembo wengi walionusurika kutoka katika mtego wa chuma walikuwa hukatwa kipande cha mkonga. Endapo mkonga ulikuwa umepooza kiasi hicho, ilikuwa vigumu kwa vilema hawa kuishi muda mrefu kwa kukosa kifaa hicho cha kuwasaidia kula na kunywa.
 
                                          

Pembe zake pia zilimsaidia kupata chakula kwa mfano kubandua magome ya miti na kuvunja matawi na kupasua vigogo. Mbali na kuwa kifaa cha kujipatia chakula, pembe hizo zilitumika pia kama silaha katika mapambano yaliyotokezea mara kwa mara baina ya tembo dume. Lakini mapigano hayo yalikuwa nadra. Kwa jumla, tembo alikuwa ni mnyama mpole na mtulivu sana ambaye hushinda kutwa kula. Ndio maana alikuwa hatembei sana (kilometa 6 hadi 10) kila siku, ikiwa chakula ni cha kutosha katika eneo lake, hususan wakati wa msimu wa mvua. Msimu wa kiangazi ndio uliompeleka mbali, hususan vijito na madimbwi ya maji zikikaukiana. Ndipo tembo walipoonekana huku wakijitokezea katika maeneo ya watu wakiharibu vibaya mashamba na mavuno yao. Mbinu zile za kuwazuia wasiingie humo zilikuwepo, kwa mfano kuchimba handaki ama kuweka mizinga ya nyuki kwenye mizunguko ya mbuga zile walimoishi. Lakini uzembe na pengine ukatili wa binadamu ndio uliosababisha mauaji ya tembo wengi. Kuhifadhi ni kazi kubwa kushinda kuua.
  

Tembo walikuwa hutoa na husikia sauti ya chini sana na hata baadhi ya sauti nyingine ambazo binadamu hazipati. Wana sayansi walithibitisha kwamba walikuwa wana sauti kubwa ya aina nne ambazo kila moja ilikuwa na utepe wa marudio mwingi kulingana na mzio, mwendo na kipindi cha mlio mwenyewe. Hivyo tembo alikuwa ni mnyama aliyekuwa hutumia utepe mkuwa sana wa sauti zile zilizomsaidia kuwasilisha ujumbe fulani, hususan hisia na ghamu zake. Kikubwa hapo ni kukumbuka kwamba kila tembo alikuwa ana sauti yake ya kibinafsi ambayo ilimtofautisha na wengine katika kundi lake. Sauti hizo chukuzi zifuatazo zilikuwa zinabeba ishara ya kila aina, kitu ambacho kilidhibitisha kwamba tembo alikuwa ni mnyama mwenye ishara zake za kipekee :
  • Tembo alikuwa hujua kuvuma kwa kutumia sauti ya chini ambayo binadamu haisikii. Huo uvumi ulikuwa hutumika wakati tembo walitaka kuwasiliana na tembo wengine wa mbali. Sauti hiyo ya msondo ilitozwa kupitia 14 Hz na 103 dB na ilikuwa ina nguvu ya kutembea kiasi cha kilometa kadha. Ilitumika hasa kati ya makundi mbalimbali, kati ya makundi ya tembo wa jinsia tofauti. 
  • Alikuwa pia hungurumisha sauti iliyosikika karibu, hasa katika kundi lenyewe. Ngurumo hizo zilikuwa na maana fulani, hasa katika maamkizi ama kuwasilisha hofu au maumivu fulani. Wakati mwingine sauti hiyo ilipaa ili kusudi kutisha wanyama wengine wakali kama simba au faru.
  • Pia alikuwa anapiga tarumbeta, sauti ya kuonyesha ghadhabu. Sauti hiyo ilikuwa ina namnisho (modulation) nyingi, kupitia vingoto vidogo hadi vitutumo fulani, ya kuwasilisha hisia mbalimbali zenye hofu, nyingine zenye uchangamfu, kutegemea na muktadha ule uliowakumba.
  • Vilikuwa pia vilio vingi vya kuwasilisha ishara nyingine kama vile vilalamiko fulani vya kuomba msaada, kama walivyofanya tembo wachanga.
Wana sayansi waligundua pia, katika tafiti zilivyofanyika kuanzia mwaka 2010 na mbele, kwamba tembo walikuwa hutumia pia vishindo vilivyosafiri ardhini ambavyo mawimbi yake yalitozwa kupitia miguu. Vishindo vile vilikuwa vina nguvu ya kusafiri masafa marefu, kiasi kilometa kadha (soma HAPA, kwa kiengereza).

                                          

Katika mfumo huo wa mawasiliano, mbali na matumizi ya sauti kadha, tembo walikuwa ni wanyama werevu sana katika matumizi ya ishara nyingine kama vile za miguso ama za harufu. Kila ishara, kwa mfano kuinua au kuzungusha mkunga kwa namna fulani, ilikuwa ina maana fulani. Masikio yake pia, kama yakipepea ama yakitandazwa, yalikuwa yanabeba kusudio fulani. Kikao chake pia, akiwa amekaa chonjo, ama akiwa ametuwama pasi na kusogea mbele, ama akiwa ameinua kichwa chake juu, na jinsi nyingine nyingi zilikuwa zina ishara zenye maana (soma HAPA, kwa kiengereza).


Tembo walipotea kabisa Afrika kwa sababu nyingi. Alikuwa ni spishi dhaifu kwa sababu kipindi cha kubeba mimba kilikuwa kirefu, kiasi miezi 22. Isitoshe, mimba ya kwanza kwa tembo jike ilikuwa haipatikani kabla ya kutimia miaka 10 au 11. Kisha, tunajua kwamba kulikuwepo kipindi cha miaka 4 hadi 9 baina ya mimba mbili, kutegemea na hali ya mazingira na muundo wa kundi la tembo. Vigezo hivyo vilikuwa vimemponza kiasi fulani kwa kutomwezesha atunge mimba nyingi kisha spishi iweze kujihifadhi vizuri. La kuihatarisha zaidi spishi hiyo lilikuwa mimba yenyewe ambayo ilikuwa ni ya mtoto mmoja. Kupotea kwa mnyama huyo wa ajabu ni balaa kubwa sana kwa binadamu. Ni aibu na hizaya kubwa mno. Pamoja na kwamba alikuwa huwa ni mnyama haribifu, pia ni mnyama ambaye huimarisha misingi ya uhai. Tembo akipotea, ni spishi nyingi mno ambazo zilipotea pia, mchakato ambao pia ulileta maafa makubwa katika maisha ya usoni ya binadamu. Usasa, umimi, unafsi (selfishness), sifa mbaya hizo ndizo ambazo zimechipuka katika ujinga na uzembe zikamwainisha binadamu katika spishi zote mharabu. Kwa mujibu wa maendeleo endelevu, leo hii, mwaka 2050, tumefika kwenye umasikini endelevu.



Tovuti muhimu kuhusu tabia, mienendo, maumbile, hisia, mawasiliano za tembo :

Elephant voices : HAPA

Tovuti nyingine kadha:

TEPS Tanzania : HAPA
Tembo wa Selous : HAPA
Okoa tembo wa Tanzania : HAPA
Tsavo Trust Kenya : HAPA
Amboseli Kenya : HAPA
African Parks : HAPA
Big Life : HAPA

Kuhusu kupotea kwa uhai katika dunia : HAPA

Kuhusu kuangamizwa kwa ndovu wa Tanzania : HAPA