10/03/2017

Serengeti na mbuga nyingine : urithi utakaopotea ?


Serengeti ni bidhaa. Lakini pia ni jamvi la wageni. Kwetu mtu haoni sababu ya kuhifadhi mbuga iliyojaa wanyama waharibifu. Hivyo mihadhara na hafla nyingi za kienyeji ziitishwe kuamsha akili za watu ili wote waelewe kwamba wanyama wale ni fedha. Kama hawana faida, wana tija gani zaidi ya hiyo ? Bayoanuai ? Acha dhana hiyo ya kizungu. Ni fedha tu. Hivyo tumpembejee mzungu na mfadhili mwema atuletee mshiko tu. Nasi tuwe na uwezo ule wa kuchapisha ramani na bango. Bure ghali. Watalii wasipotee ndani ya pori hiyo kubwa. Si mzungu ndiye aliyeturithisha hifadhi hizo ? Yeye ndiye anayeranda ndani ya mbuga. Sisi Waafrika, hatuna mpango huo. Ndio wao wanaotikita game drive. Sisi jamii yetu kutungamana tu, kushirikiana na kupeana. Burudani yetu ni human drive.


Mzungu hajui kwamba falsafa yetu imekolea viungo vyenye ladha ya maovu. Mfano Serengeti. Yeye mzungu anatuhamasisha tuwe makini kabisa na hifadhi hiyo iliyowekwa katika orodha ya Unesico. Itunzwe vizuri. Sawa, lakini ina gharama. Na sisi ndio tutakaochuuza sehemu hiyo ya Tanzania katika mnada. Tufaidike na sisi. Wazungu wana utamaduni na itikadi ya mazingira. Eti wale hawapendi sisi tujenge barabara kuu ndani ya hifadhi. Watu wasinune. Hilo sakata kubwa ni faida yetu basi. Fidia itozwe hapo. Uendeshaji sisi, mtaji wao ! Yaani miundombinu, barabara na maslahi yote wawekeze wao ! Kama wanapenda mbuga iwepo. Tusisahau wazee waliposema, baniani mbaya, kiatu chake dawa. Wakipenda wasipende, tutajenga viwanda, boma, gridi za umeme, kinu cha kinuklia, treni na mambo mengine ! Ndani ya mbuga. Watakoma ! Si tumeshaanza na Selous ? Raha ya maovu !





27/01/2017

Kuzaa wengi : utamaduni wa urijali au kasumba ?


Kabla ya enzi ya ukoloni, si miaka mingi nyuma, Afrika ilikuwa ni eneo la dunia ambalo lilikuwa halina watu wengi. Kwa sababu hiyo, tunaweza kuchukulia kuwa maliasili ya bara hiyo, kwa wakati ule, ilikuwa haimaliziki. Na katika jamii zote za Afrika, kama ilivyokuwa bara nyingine kabla ya kuzidiwa na wakaazi wengi, watu waliishi kwa kuchuma maliasili kwa kadiri wawezavyo. Kuanzia karne 19, hususan wakati wa majilio ya wakoloni, bara hiyo ilijaaliwa — ama ililaaniwa — kukumbwa na ongezeko la watu, haswa kwa msaada wa utibabu ulioletwa na wakoloni. Idadi ya watu hapo ndipo ilipata kuongezeka kwa kiasi kikubwa.

Siku hizi, idadi ya watu bara ya Afrika inaendelea kuongezeka kwa kiwango kikubwa kushinda bara zote za dunia ambapo mwendo wa ongezeko la watu umeshaanza kulegea hadi kushuka kama ilivyo katika baadhi ya nchi zilizotajirika katika mawanda ya elimu (mfano Japan). Kadiri kiwango cha elimu kinavyoshuka katika nchi yoyote, ndipo ongezeko la watu unaposhika kasi. Tunayo mifano mingi ya nchi za Afrika magharibi kama vile Nigeri au Chadi ambapo kasi ya kuongezeka kwa watu imepungua kidogo ikakua tena hivi karibuni baada ya kusambaratika kwa asasi za elimu (shule na vyuo vikuu). Kwa kifupi, ongezeko la watu linaakisi kiwango fulani cha ukosefu wa elimu. Kote duniani, katika historia ya nchi zote, ujinga ulikuwa — na unazidi kuwa, kwa nchi nyingi —, ni mchango na msukumo mkubwa sana katika kuongezeka kwa watu, kwanza katika familia, pili katika jamii kwa jumla.


Uwiano huo kati ya kiwango cha elimu na kasi ya ongezeko la watu unamaanisha kwamba maendeleo katika sekta ya uchumi si kigezo cha kutilia maanani katika kupunguza kasi hiyo. Uchumi si kitu. Mifano tunayo mingi tu. Katika nchi kadhaa za kiarabu, watu huzaa watoto wengi hata kama ni mabilionea. Nao ni matajiri kiuchumi lakini pia ni watu ambao wengi hawana elimu. Nchi nyingi za dunia ya leo, kama vile India na China, ambazo zinachukuliwa ni mataifa makubwa kiuchumi, bado hazijaingia katika kikosi cha nchi zenye ustaarabu katika kuthabiti na kusimamia kuongezeka kwa wakaazi wao, kwa sababu mfumo wa elimu umekuwa dhaifu. Licha ya hayo, nchi hizo bado hazijakomesha umaskini wao ambao kwa kweli umekithiri miaka hii ya hivi karibuni.

Na dalili za kuwa na elimu zinapatikana katika takwimu kadhaa hususan katika tathmini zinazofanyika katika sekta ya ubunifu kama vile vyeti vichapishwavyo kila mwaka katika kila nchi. Na sitakosea nikisema kwamba hakuna ukanda mwingine duniani ambao umeponza na kuzorotesha maendeleo ya sekta hiyo kama ilivyo ukanda wa Afrika. Ni ya kuhuzunisha kwa kuwa bara ya Afrika kwa jumla inaendelea kudidimia kielimu — ingawa teknolojia na miundombinu imepandikizwa ikamea barabara —, baada ya kupata uhuru takriban miaka 60 nyuma, na kujizongoresha akilini rubega ya visingizio vya kisiasa wakati dunia nzima inahitaji kuamsha akili za watu wote tukashirikiane katika kupambana na maafa na janga zijazo.

Hapo naomba (ashakum) kusogeza takwimu chache tu — najua ukweli unauma — ili kusisitiza kilicho wazi kabisa katika sekta ya elimu na ubunifu (wala ubunifu hauambatani na uchumi) : mwaka 2009, dunia nzima imerekodi ikahalilisha vyeti takriban 166 000 katika ubunifu na uvumbuzi ; katika vyeti hivyo vyote, 486 vilipatikana Afrika, ikawa sawa na asilimia 0,3 ya vyeti vyote. Katika 0,3 % hivyo, 90 % vilipatikana Afrika kusini, lakini katika matokeo haya, 80% vilibebwa na Waafrika weupe na 10% na Waafrika wahindi (takwimu hizo zinazoakisi aina ya ukabila na uhasama zingekuwa hazina maana katika nchi yoyote ya dunia, ambapo raia hana rangi, lakini inajulikana wazi kwamba Afrika kusini ni nchi ambayo haijaondokana na ubaguzi wa rangi ingawa jina la apartheid limefutwa). Mwaka huo huo wa 2009, Moroko ndiyo nchi iliyopata 10% ya vyeti vilivyobaki pamoja na Misri iliyopata 41%. Ya kusikitisha sana, hasa msomaji ukilinganisha takwimu hizo na zile za nchi yoyote ya Amerika kusini na Asia.

Maelezo hayo hayana ubabe wala kejeli. Yana ukweli tu. Mtu akivinjari katika tovuti mbalimbali ya kibongo pia atagundua ukweli huo. Kwa mfano nakumbuka wakati waziri mkuu Mizengo Pinda alipotoa onyo kali kuhusiana na ongezeko la watu Tanzania. Ikawa matope, matusi, mawe, kibesi na viwembe. Nusura mheshimiwa kupigwa kitutu. Baadhi ya vijembe vile nimevi-kopy (?) hapo kama ifuatayo (hapo sijakosoa makosa ya kiswahili, au ni mategu ?) :

« Tusipende kukopy kila kitu mzungu anachotuletea mzungu kaleta family planning sasa ndio imekua nyimbo kila siku »

« Tatizo viongozi wetu hawasomi na wanakalili mitizamo hasi ya watu wa magharibi »

« Uzazi wa mpango uzazi wa mpango, uhuni wa wazungu huu viongozi wetu wanauimba kama kasuku, no thinking »

Wadau hawa ni wakweli kabisa. Wazungu ndio wanaohusika katika kuleta « mawazo hasi, madudu mabaya na maadili ya kijinga kuhusu jinsia, kuzaa nje ya ndoa na uzazi wa mpango ». Ishu hiyo haina noma (objection) kwa kuwa inajulikana tangu zamani ya kale kwamba dhana hasi ni kichocheo kikubwa cha ujuzi, falsafa, sayansi na elimu. Si Wazungu wamepiku katika sayansi na udaktari tangu enzi na enzi ? Si uovu umo katika uzuri (kama msomaji umezubaa, soma Ayubu katika Biblia) ? Ningekuwa na nafasi hapo kutaja waandishi na wasayansi maarufu (katika wale ambao walichangia pa kubwa sana katika kuinua maisha ya binadamu) waliodhihaki wenye maoni chanya, nadhani maandishi yangu yangejaza maktaba nzima. Kikubwa hapa ni jinsi dhana chanya ilivyo ni msingi wa muono na mtizamo wenye ubwege. Lakini si hoja yangu ya leo.

Hapo najiuliza : uzazi huo wa ulemete (kutunga mimba na kuwa mtoto mwingine mkononi) na kuzaa kama ncha ya kimondo kweli ungekuwepo leo hii kama wakoloni wasingefika Afrika ? Wao ndio walioleta chanjo, dawa, hospitali na sayansi ya kuongezea miaka ya kuishi na kupata watoto wengi (nisitaje uovu wao wa aina nyingine). Tunajua wazi kwamba wasingekuja, watu wangeendelea kupambana na maafa makubwa kama vile maambukizi na kifo cha mapema. Tangu walipotokezea na sayansi na udaktari zao (mbaya ?) umri wa wastani wa kuishi umeongezeka, vifo vya watoto chini ya umri wa miaka mitano vimepungua sana, na hali kadhalika. Yote hayo ni katika maendeleo ya vifaa na mbinu ziletwazo kutoka nje. Lakini je, tabia, mienendo na hali ya kupambana na uzazi, kweli zimebadilika ? Isitoshe, wengi husema kwamba kuzaa ni katika utamaduni wa kiafrika. Hapo pia kauli hiyo haina kichwa wala miguu kwa kuwa dunia nzima, penye ujinga, pana watoto wengi ! Si Afrika, si Ulaya, kote duniani. Msukumo mkubwa wa kuzaa huwa ni urijali na kutokuwa na upeo wa akili, hususan ni ubabe na ubaradhuli wa kiume, mwanamke mja mzito asije akawania elimu na uwezo wa kupigania haki zake.


07/01/2017

BOMU A NA BOMU D

Tarehe 6 na 9 ya agosti ya mwaka 1945, Hiroshima na Nagasaki, miji miwili ya Japan, ilidondoshwa bomu atomia ambazo zilisababisha wakaazi 200 000 kufariki. Wengi walionusurika waliathirika vibaya na hadi leo wangali wanaumwa kutokana na maradhi mbalimbali zilizoletwa na minunurisho ya kinuklia ikiwa ni pamoja na aina kadha ya saratani. Tukio hili linathibitisha jinsi binadamu anavyoweza kuwa mbunifu na mharibifu pamoja. Bomu mbili tu zilitosha kuangamiza miji miwili. Na bomu ya aina hii kwa jina lake ni bomu A. Tungependa kusema kwamba tukio kama hilo tumeliacha nyuma. Na kwamba binadamu hatarudia. Lakini wapi. Kipindi chetu ni cha kukatisha tamaa. Tungali tunaendelea kutengeneza aina nyingine ya bomu ambayo, kwa kweli, ni hatari zaidi kuliko ile ya kinuklia, nayo ni bomu D, yaani bomu demografia.

                            
                  

Hiyo bomu ni tofauti ya ile A kwa kuwa hutumiwa na binadamu mjinga. Kwa kifupi, binadamu alipotengeneza bomu A ilibidi atumie akili nyingi. Tofauti na bomu hiyo mpya, inabidi atumie ujinga wake kupita kiasi. Ujinga wa kuzaa kupindukia kama wafanyavyo sungura na kujaza dunia yetu shinda. Bomu D ndiyo hiyo : mwaka 1830 tulikuwa wanadamu bilioni moja ; mwaka 1930, tukafikia bilioni mbili ; mwaka 1960, tukawa bilioni tatu ; mwaka 1975, bilioni  4 ; mwaka 2000, bilioni 6 ; na leo tumekaribia bilioni nane. Aidha, katika takwimu hizo, namba moja ni ya kutilia maanani : kila baada ya siku tano, idadi ya wanadamu duniani huongezeka kwa milioni moja. Yote hayo tunayajua na hata kama ongezeko hilo linaua zaidi kuliko ile bomu A, hatujali. Kwa kifupi, ongezeko la wanadamu duniani linafuatisha kizigeu cha mtanuko (coefficient of expansion) ambacho kinaonyesha kwamba kila mwaka kinazidisha kasi yake. Tatizo ni hilo : dunia yetu haina maliasili ya kutosheleza mahitaji ya wote. Na maliasili hizo zinamalizika, jambo ambalo watu wengi — hasa bara ya Afrika — hawaamini.

Hivyo ongezeko la watu duniani lina athari na maangamizo makubwa. Mathalan mwaka 2012 peke yake tunaambiwa na WHO (World Health Organization) kwamba binadamu si chini ya milioni 7 wamefariki kwa sababu ya uchafuzi wa mazingira uliosababishwa na ukuaji wa idadi ya binadamu. Lakini si hivyo tu. Athari za ongezeko la watu duniani zinaonyesha uharibifu wake hasa katika mazingira au maumbile asiliya ambayo ni kitalu cha uhai duniani. Kwa mfano, tunajua kwamba leo binadamu na mifugo pekee hutumia asilimia 40 ya chanikiwiti (chlorophill, ambayo ni pigimenti ya majani inayosanisi (synthesize) nuru ya jua na kurekebisha oksijeni). Inajulikana pia kwamba tutapaswa kuzalisha mlo mwingi zaidi katika miaka 50 ijayo kuliko ule tuliozalisha katika miaka 500 nyuma. Hilo kwa sababu ya ongezeko la watu. Lakini haiwezekani kwa sababu ina maana kwamba tutahitaji kujipatia heka milioni 6 ya ardhi kila mwaka ili kutosheleza mahitaji ya watu. Na wakati huo huo, kila mwaka tunapoteza eka milioni 12 ya ardhi limika kwa sababu ya uharibifu wa ardhi ile. Isitoshe, katika miaka hiyo 10 ijayo, takriban watu bilioni 4 watapambana na ukosefu wa maji baridi. Leo hii, zaidi ya watu bilioni 1 hutembea zaidi ya km 1 kila siku ili kuteka maji. Ardhi limika pamoja na mifugo ni shughuli za binadamu ambazo zimesababisha kutoweka kwa asilimia 80 ya vetebrata waishio nchi kavu. Mwisho hapo, uharibifu wa bahari zote kwa sababu ya uchafuzi wenye asidi na dutu nyingine za kemikali utazidi marudufu katika miaka 50 ijayo, mchakato mbaya sana kwa kuwa bahari takriban zote zimeshakumbwa na kupotea kwa asilimia 80 ya spishi zake.



Mbali na ubadilifu katika hali ya kemikali na fisikia ya ardhi, hewa, maji ya baharini, ni mfumo mwenyewe unaoongoza uwiano wa ikolojia ambao umevurugika vibaya. Wana sayansi wamethibitisha zamani (lakini hatusomi) kwamba binadamu atashindwa kuishi katika dunia isiyo na viumbe na uoto asiliya. Hivyo binadamu ni mchafuzi mbaya ingawa hakuna usawa katika kuchangia kwa uchafuzi wa dunia. Mmarekani au Mchina siku hizi ana athari mkubwa zaidi kuliko Msudan au Mnepali. Lakini kuna aina nyingi ya uchafuzi na aina nyingi ya mazingira asiliya ambayo yanaangamia kutokana na athari hizo. Aidha kuna athari zinazojitokeza sasa hivi — mathalan kutapakaza kemikali katika mazingira haichukui muda kuchafua maji ya chanzo — na athari za usoni ambazo zinachukua miaka kujitokeza — kuvuruga mfumoekolojia kwa kutojali vidudu na viumbe wanaoishi ndani yake.

Katika nchi za magharibi, uchafuzi uliopo umeshadhihirika wazi ; hasa ni wa aina mbili : uchafuzi wa hewa na uchafuzi wa ardhi. Kwa jumla, katika nchi hizo, mito na misitu haina uchafuzi mkubwa sana (isipokuwa baadhi ya misitu, kama ile ya Canada, ambayo imepatikana na mvua yenye asidi inayounguza miti). Tatizo kubwa nchi hizo zinakabiliwa nazo ni aina za kemikali (nitrati) iliyotapakaa mote katika ardhi, ambayo inazidi kuponza kilimo na mifugo. Pia utoaji wa gesi ya kaboni umekuwa mwingi katika nchi hizo, na inatambulika wazi sasa kwamba gesi hiyo hulinasa joto la jua na kusababisha ongezeko la joto katika maeneo ya nchi kavu na baharini. Utaratibu huo unasababisha uunguzaji wa mafuta ya asilimwamba, kuongezeka kwa hewa ukaa na kupanda kwa halijoto duniani. Changamoto ni kubwa mno tukiangazia jinsi mfumo na mpangilio wa siasa — ambao ndio unaotakiwa kupambana na sakata hiyo — ulivyokumbwa na ubadhilifu mpya unaodhoofisha misingi yote ya jamii. Utawala na uendeshaji wa nchi hizo unahofiwa utachukuliwa na wachache wanaoongoza sekta ya uchumi, hususan sekta ya fedha na benki. Hapo ndipo dunia huenda itaingia katika mipapatikio ya hatima yake. Katika nchi nyingi za Ulaya — mathalan Ufaransa na nchi nyingi za Ulaya mashariki — tayari baadhi ya vyombo vya dola husalimu amri ya asasi za kifedha.

Katika nchi za bara Afrika, hali si nzuri pia kwa sababu ya kukosekana kwa mfumo wa siasa uliowajibika. Uchafuzi ni wa aina nyingine. Haswa unasababishwa na ongezeko la watu. Kikubwa ni athari zile zikumbazo jamii mbalimbali za bara hiyo katika sekta ya chanzo ya maji asiliya na misitu. Kote misitu inazidi kupotea, maji safi kuadimika na viumbe hai wote kutoweka. Kilicho muhimu hapo ni kujikumbusha kwamba mfumoekolojia wa Afrika sio ule wa nchi za magharibi. Afrika, bayoanuai ni maliasili kubwa zaidi kushinda ile ya Ulaya. Kwa mfano, tukiangazia mfumoekolojia wa msitu mkubwa wa nchi yoyote ya Ulaya na msitu wa Kongo, hatuna budi kutambua kwamba ulinganishi hauna maana kwa sababu msitu wa Kongo una dafina mkubwa zaidi ya uanuwai kibiolojia, kitu ambacho msitu wowote wa Ulaya umepungukiwa nazo kiasiliya. Kufyeka msitu wa Ulaya hakuna athari zile kubwa kama ilivyo Afrika. Hivyo kusema kama inavyosikika katika mijadala ya kisiasa mbalimbali kwamba nchi za magharibi pekee ndizo zinazochangia pa kubwa katika kuchafua mazingira ni aina ya longolongo kubwa. Kauli hiyo husababisha uzohali na uzembe katika sekta ya siasa ya nchi zinazoendelea. Kwa kuwa « si kosa letu », tusijali mambo hayo ambayo yanabebwa na « wazungu » wenye itikadi ya kimazingira.

Marehemu mwalimu Nyerere aliwahi kusema « mjinga umwache alale, ukimwamsha utalala wewe ». Nadhani hapo tumefika. Mjinga ameamka, amezindukana kutoka katika lepe lake la usingizi. Hivyo na sisi sote hapo tumerogwa na maruerue mapya ambayo yanatufanya tuteremee usingizi. Imekuwa kama kwamba maungo yetu yote yamepooza na akili zetu zimeparama. Nguvu zetu zimeganda. Na katika ujinga wetu, tungali tunasoma fasihi, tungali tunatunga mashairi, tungali tunashughulikia pirika zetu za kawaida, tungali tunapigania haki za binadamu na hali kadhalika. Tusiwe na akili tambuzi wala tusisome kazi zile zitungwazo na wana sayansi — na kwa kuwa lugha ya kiswahili haijakomaa katika mawanda haya, bila shaka ujinga utazidi kutambaa Afrika mashariki — vinginevyo tutabaini kwamba kweli miaka ya mbele itatutegea laana na hilaki kubwa sana. Laiti watu wangesoma, laiti watu wangeelimika, laiti wanazuoni wasingechanganya siasa na taaluma… lakini kumechelewa. Wengi katika wana sayansi kama Paul Krutzen (HAPA), aliyepata tuzo ya Nobel katika kemia mwaka 1995, wameshakataa tamaa. Kwa kifupi, mustakabali wetu kama spishi mmojawapo duniani hauna uhakika. Inatisha.





18/11/2016

Kuhusu tuzo ya Nobel : jina la Nobel limenajisika tena


Mwaka huu tuzo ya Nobel katika fasihi haikuacha taathira ya mvutio. Bali imetuletea mzubao. Tena mkubwa. Manju mmoja kutoka soko huria ya kidunia ameteuliwa kuwa ni msanii bora wa mwaka 2016. Naye anaitwa Bob Dylan, kutoka Marekani. Inajulikana wazi kwamba tuzo hiyo, tofauti na nyinginezo kama za fizikia au udaktari, hutiliwa shaka. Fasihi si sayansi. Sisi sote tutamchangamkia msayansi yeyote atakayetuletea uvumbuzi mkubwa wa kutusaidia tupate chanjo mbalimbali kama zile tulizokuwa tumeshazipata za kutibu kichaa, mchochota wa maini, surua, pepopunda na kadhalika. Lakini fasihi imechukuliwa na watu wengi ni burudani tu. Katika dunia ya sayansi, teknolojia na maendeleo endelevu, fasihi imeshushwa hadhi. Na bila shaka itazidi kushushwa hadhi kwa msaada wa marehemu bwana Nobel ambaye jina lake limenasijika tena mwaka huu.


Fasihi imegeuka ni kipeperushi. Imekuwa nuksi. Wakati umepotea sasa fasihi ilipotia nanga katika bandari yenye uketo mkubwa sana. Hivyo ilikuwa ni mapokeo, tarehe, kwa kifupi historia. Na wakati ule kulikuwa hakuna mwandishi asiyekuwa na mtangulizi. Mfumo wa siasa unaovuma kwa nguvu katika dunia yetu siku hizi unapendelea vimulimuli vipwitepwite katika mazingira tambarare. Na vimulimuli hivyo visije vikarejelee nuru iliyong’ara zamani katika giza. Tusije tukaendeshwe na nguvu za watu wa zamani ambao vionjo vyao, mienendo yao na tabia zao zinasemwa na vipaza sauti vya sasa kwamba wamepitwa na wakati. Kinachotakikana hapo ni wazi. Tusiwe na nadhari wakati tunaponyanganywa utepe ule wa kupima vidato vile vya kitu — fasihi — ambacho kina umbo wa ngazi. Kwa kuwa kuna fasihi ya chini, fasihi uchwara ambayo mara nyingi huitwa fasihi pendwa na fasihi ya juu ambayo husomwa na watu wachache. Gogo la mbuyu si la mvule. Changamoto ni hiyo tu, ya kwamba tunakabiliwa nayo siku hizi, kutoka Umakondeni hadi ndani ya ukumbi wa Wall Street, nayo inahusiana na mkaliano huo halali uliokuwa ukifinyanga mzao wa vitu katika tabaka hili lenye maana ambao tayari sasa umeingia katika itikadi ya kwamba matokeo yoyote yanayoletwa na watu yana manufaa sawa kwa jamii husika (relativism). Na imani hii kubwa inabebwa na mfumo wa soko huria.


Hivyo tusishangae kwamba manju huyo Bob Dylan, ambaye alikua katika kitalu cha soko huria ameteuliwa mwaka huu ili kutunukiwa kombe la mshindi katika fasihi. Kwa mchango huu mpya wa Nobel, Bob Dylan ni sawa na Coetzee, Soyinka, Bergson na kadhalika. Uliberali ambao ni mfumo wa siasa ulioenea sana katika dunia yetu miaka 50 iliyopita, hasa katika nchi zenye siasa ya kisoshalisti (iwe ujamaa au ukoministi) umekoga akili za watu kiasi cha kuwakomoa wapinzani wengi. Sote tumezoeleka kuishi katika usawa huo. Ni jambo la kuchekesha kwa kuwa tungali tunapenda kushangilia ushindi wa timu ya mpira bora katika mashindano ya kidunia au tunapenda kuifyagilia kampuni ile iliyopata soko kubwa kuliko kampuni nyingine, lakini tutakataa kutambua kwamba Coetzee ni mwandishi bora kuliko Bob Dylan au Ngugi wa Thiong’o. Tabaka katika kipindi chetu cha utawala wa soko huria imepoteza maana yake ila katika sekta ya uchumi (na kandanda ni uhondo mkubwa wa sekta hiyo).  




Fasihi, hadi leo, imegoma kuingia katika mfumo huu wa usawa. Sasa mambo yamebadilika. Tuikumbuke tuzo ya mwaka 2015 iliyomtuza mwandishi Svetlana Alexietch aliyeandika mahojiano tu. Maji yamezidi unga. Si vigumu kufikiri kwamba katika miaka ijao tutatajiwa waandishi wengine tapeli na laghai ambao wataonekana ni bora kuliko wote. Mtu yeyote akiwa amekubuhu katika upigaji wa ngezi, msondo au chapuo, mbali na msewe na ngoma nyingine ya mizuka, basi ana haki ya kuzua heba zake za udanganyifu na kujikokota hadi Stockholm. Wala si lazima awe mrithi katika kuwasilisha usanii wake. Ikubalike, kwa punde kidogo, katika jazanda ya kufikirika, kwamba Shaaban Robert alikuwa hayupo katika dhuria za wasanii wakubwa katika kiswahili, kwa kurithi ufundi wake kutoka wasanii wengine waliotangulia. Je, angalikuwa msanii mkubwa katika waandishi wote wa kiswahili ? Tunajua, kinyume na hayo, kwamba alikuwa amesoma tenzi zile za zamani ambazo zilimwathiri kiasi cha kumweka katika hali ya kuweza kujenga mtindo mpya wa kuandika. Hivyo mshairi Haji Gora naye pia, ingawa hakusoma sana yale yaliyoandikwa katika enzi za kale, bila shaka ni msanii mrithi ambaye amefundishwa mengi kutoka wazee waliofariki zamani.

Turejee kwenye tuzo ya mwaka huu. Tunaambiwa kwamba Bob Dylan ni manju mzuri anayestahili kupata ushindi huo. Hapo ndipo tunapohisi kwamba tumesingiziwa. Udanganyifu ni mkubwa mno. Rai hiyo inakuja na ushawishi nyemelezi. Swala letu ni hilo tu : je, kweli kazi za mwimbaji huyo zina chanzo katika kazi na tungo zile za waasisi waliotangulia zamani ya kale ? Wengi wamesema kwamba nyimbo zake nyingi zina ushairi fulani ambao unafaa kulinganishwa na baadhi ya mashairi wa Emily Dickinson (1830-1886). Wengineo wameleta hoja nyingine wakisisitiza kwamba fasihi simulizi ndiyo iliyoshangiliwa hapo. Wengine pia, hasa bara ya Afrika, wamepaza sauti kama kawaida huku wakikumbusha kwamba swala hilo la Nobel limejaa ubaguzi na ni mchezo unaopigwa Uzunguni tu. Kauli hiyo inayosikika takriban kila mwaka wakati wa uteuzi wa Nobel, huletwa na wakili wa itikadi za umoja wa Afrika wanaokariri kwamba nchi za Magharibi zina sheria kali kandamizi. Kwa wakubwa hawa, urithi katika fasihi si hoja. Ishu ni siasa tu. Hoja hizo zote ambazo zinashughulisha akili za watu zina upurukushaji mkubwa kwa kutoweka katika mizani shinikizo ile inayosukuma jamii zote za dunia kuelekea upande mmoja tu, nao ni shinikizo ya soko huria.


Shinikizo hii ina vipengele viwili katika athiri zake. Kufuta historia na kusawazisha vitu vyote visije vikatofautiana tena katika mfumo wa tabaka. Soko huria hupenda kidaka, kitale na dafu viwepo lakini visiwe tofauti katika hadhi, ubora na uzuri. Anything goes. Soyinka na Bob Dylan. Na katika fasihi tanzu zile zisiwe na uzito tena. Mshairi si msanii bora kama hajapiga manyanga na kufuga manywele ya rasta. Mshairi awe na gita, fidla, njuga au nai. Na mtu akisema kwamba Soyinka ni msanii bora kuliko mwimbaji yeyote wa Bongo na Congo, ataambiwa ni mbabe, ana kiburi na majivuno wa kupindukia (na atakuwa ni mbabe kweli kama ni mzungu). Kwa kifupi tunaambiwa kwamba utanzu si kitu cha kung’ang’ania sana. Bob Dylan ni mwimbaji na mshairi. Mawanda hizi mbili — wimbo na ushairi — ambazo hazilingani katika mfumo wa tabaka, sasa zinaingia katika usawa. Manju wa zamani au wa nchi nyingine ambaye huenda bado anaimba tenzi anadaiwa awe pamoja na waimbaji wa sasa katika kundi moja ya wasanii. Uwongo huu umefunikwa na mafumbo ya soko huria ambayo ndiyo inayoimarisha shughuli zile ziletazo faida. Bob Dylan si manju wa mapokeo bali ni mwimbaji ambaye kila siku hupewa misaada ya soko huria ili jina lake, sifa zake na hasa nyimbo zake ambazo ni bidhaa zinazotengenezwa kwa wingi katika viwanda na makampuni zitembezwe dunia nzima kupitia teknohama na nguvu za tasnia ya usanii huo. Manju wa mapokeo naye aghalabu hatoki katika kijiji chake, haendi mbali kwa sababu usanii wake unategemea jamaa zake ambao wamezaliwa pahala fulani katika nasaba fulani — ufundi wake hautegemei uchumi usioshikika.

Fasihi kwa sasa iko katika hali mbaya. Hasa katika nchi zenye fasihi chipukizi ambapo fasihi imeibuka si zamani sana. Kamwe katika nchi hizo fasihi itakuwa ni mapokeo wala urithi. Itakuwa ni vigumu kujenga tarika ya mitindo, mapisi wala tarehe ya kiujumi (aesthetics). Fasihi itabaki ni maudhui na dhamira tu, yaani si kitu kwa sababu insha na mazumgumzo ya kawaida nazo pia zina kazi hiyo. Katika nchi hizo fasihi ingali inaathiriwa na siasa, dini na maadili. Msimamo wake unaegemea nguzo za nje ambazo hazijasimamishwa na wasanii wenyewe. Ikiwa fasihi ni taaluma yenye dhima katika jamii — kuelimisha, kukamilisha mkakati wa upatanishi, kuhamasisha na kujenga itikadi fulani — kwa kifupi kuimarisha udhibiti wa jamii na kujenga uratibu wa mwafaka — basi fasihi haina maana wala haistahili kupewa nafasi katika jamii. Nini maana ya fasihi hiyo isiyo na lengo la kuzusha mgogoro (hususan wa kiujumi) katika jamii ili raia wapate kujenga lugha iliyotajirika, akili tambuzi kusudi waepuke kunyimwa haki zao ? Kufuta historia hiyo ya fasihi ni dhamira ya Nobel ya mwaka huu. Tusiwe watu waasi, tuwe watiifu, wasikilivu na wanyenyekevu. Tupendelee usanii wa mwenye gita au bendi ya mitaani ambao kazi yao ni « kushusha mistari » kuliko kusoma na kubuni ushairi, tamthilia na riwaya.