18/11/2016

Kuhusu tuzo ya Nobel : jina la Nobel limenajisika tena


Mwaka huu tuzo ya Nobel ya fasihi haikuacha taathira ya mvutio. Bali imetuletea mzubao. Tena mkubwa. Manju mmoja kutoka soko huria ya kidunia ameteuliwa kuwa ni msanii bora wa mwaka 2016. Naye anaitwa Bob Dylan, kutoka Marekani. Inajulikana wazi kwamba tuzo hiyo, tofauti na nyinginezo kama za fizikia au udaktari, hutiliwa shaka. Fasihi si sayansi. Sisi sote tutamchangamkia msayansi yeyote atakayetuletea uvumbuzi mkubwa wa kutusaidia tupate chanjo mbalimbali kama zile tulizokuwa tumeshazipata za kutibu kichaa, mchochota wa maini, surua, pepopunda na kadhalika. Lakini fasihi imechukuliwa na watu wengi ni burudani tu. Katika dunia ya sayansi, teknolojia na maendeleo endelevu, fasihi imeshushwa hadhi. Na bila shaka itazidi kushushwa hadhi kwa msaada wa marehemu bwana Nobel ambaye jina lake limenasijika tena mwaka huu.


Fasihi imegeuka ni kipeperushi. Imekuwa nuksi. Wakati umepotea sasa fasihi ilipotia nanga katika bandari yenye uketo mkubwa sana. Hivyo ilikuwa ni mapokeo, tarehe, kwa kifupi historia. Na wakati ule kulikuwa hakuna mwandishi asiyekuwa na mtangulizi. Mfumo wa siasa unaovuma kwa nguvu katika dunia yetu siku hizi unapendelea vimulimuli vipwitepwite katika mazingira tambarare. Na vimulimuli hivyo visije vikarejelee nuru iliyong’ara zamani katika giza. Tusije tukaendeshwe na nguvu za watu wa zamani ambao vionjo vyao, mienendo yao na tabia zao zinasemwa na vipaza sauti vya sasa kwamba wamepitwa na wakati. Kinachotakikana hapo ni wazi. Tusiwe na nadhari wakati tunaponyanganywa utepe ule wa kupima vidato vile vya kitu — fasihi — ambacho kina umbo wa ngazi. Kwa kuwa kuna fasihi ya chini, fasihi uchwara ambayo mara nyingi huitwa fasihi pendwa na fasihi ya juu ambayo husomwa na watu wachache. Gogo la mbuyu si la mvule. Changamoto ni hiyo tu, ya kwamba tunakabiliwa nayo siku hizi, kutoka Umakondeni hadi ndani ya ukumbi wa Wall Street, nayo inahusiana na mkaliano huo halali uliokuwa ukifinyanga mzao wa vitu katika tabaka hili lenye maana ambao tayari sasa umeingia katika itikadi ya kwamba matokeo yoyote yanayoletwa na watu yana manufaa sawa kwa jamii husika (relativism). Na imani hii kubwa inabebwa na mfumo wa soko huria.


Hivyo tusishangae kwamba manju huyo Bob Dylan, ambaye alikua katika kitalu cha soko huria ameteuliwa mwaka huu ili kutunukiwa kombe la mshindi katika fasihi. Kwa mchango huu mpya wa Nobel, Bob Dylan ni sawa na Coetzee, Soyinka, Bergson na kadhalika. Uliberali ambao ni mfumo wa siasa ulioenea sana katika dunia yetu miaka 50 iliyopita, hasa katika nchi zenye siasa ya kisoshalisti (iwe ujamaa au ukoministi) umekoga akili za watu kiasi cha kuwakomoa wapinzani wengi. Sote tumezoeleka kuishi katika usawa huo. Ni jambo la kuchekesha kwa kuwa tungali tunapenda kushangilia ushindi wa timu ya mpira bora katika mashindano ya kidunia au tunapenda kuifyagilia kampuni ile iliyopata soko kubwa kuliko kampuni nyingine, lakini tutakataa kutambua kwamba Coetzee ni mwandishi bora kuliko Bob Dylan au Ngugi wa Thiong’o. Tabaka katika kipindi chetu cha utawala wa soko huria imepoteza maana yake ila katika sekta ya uchumi (na kandanda ni uhondo mkubwa wa sekta hiyo).  




Fasihi, hadi leo, imegoma kuingia katika mfumo huu wa usawa. Sasa mambo yamebadilika. Tuikumbuke tuzo ya mwaka 2015 iliyomtuza mwandishi Svetlana Alexietch aliyeandika mahojiano tu. Maji yamezidi unga. Si vigumu kufikiri kwamba katika miaka ijao tutatajiwa waandishi wengine tapeli na laghai ambao wataonekana ni bora kuliko wote. Mtu yeyote akiwa amekubuhu katika upigaji wa ngezi, msondo au chapuo, mbali na msewe na ngoma nyingine ya mizuka, basi ana haki ya kuzua heba zake za udanganyifu na kujikokota hadi Stockholm. Wala si lazima awe mrithi katika kuwasilisha usanii wake. Ikubalike, kwa punde kidogo, katika jazanda ya kufikirika, kwamba Shaaban Robert alikuwa hayupo katika dhuria za wasanii wakubwa katika kiswahili, kwa kurithi ufundi wake kutoka wasanii wengine waliotangulia. Je, angalikuwa msanii mkubwa katika waandishi wote wa kiswahili ? Tunajua, kinyume na hayo, kwamba alikuwa amesoma tenzi zile za zamani ambazo zilimwathiri kiasi cha kumweka katika hali ya kuweza kujenga mtindo mpya wa kuandika. Hivyo mshairi Haji Gora naye pia, ingawa hakusoma sana yale yaliyoandikwa katika enzi za kale, bila shaka ni msanii mrithi ambaye amefundishwa mengi kutoka wazee waliofariki zamani.

Turejee kwenye tuzo ya mwaka huu. Tunaambiwa kwamba Bob Dylan ni manju mzuri anayestahili kupata ushindi huo. Hapo ndipo tunapohisi kwamba tumesingiziwa. Udanganyifu ni mkubwa mno. Rai hiyo inakuja na ushawishi nyemelezi. Swala letu ni hilo tu : je, kweli kazi za mwimbaji huyo zina chanzo katika kazi na tungo zile za waasisi waliotangulia zamani ya kale ? Wengi wamesema kwamba nyimbo zake nyingi zina ushairi fulani ambao unafaa kulinganishwa na baadhi ya mashairi wa Emily Dickinson (1830-1886). Wengineo wameleta hoja nyingine wakisisitiza kwamba fasihi simulizi ndiyo iliyoshangiliwa hapo. Wengine pia, hasa bara ya Afrika, wamepaza sauti kama kawaida huku wakikumbusha kwamba swala hilo la Nobel limejaa ubaguzi na ni mchezo unaopigwa Uzunguni tu. Kauli hiyo inayosikika takriban kila mwaka wakati wa uteuzi wa Nobel, huletwa na wakili wa itikadi za umoja wa Afrika wanaokariri kwamba nchi za Magharibi zina sheria kali kandamizi. Kwa wakubwa hawa, urithi katika fasihi si hoja. Ishu ni siasa tu. Hoja hizo zote ambazo zinashughulisha akili za watu zina upurukushaji mkubwa kwa kutoweka katika mizani shinikizo ile inayosukuma jamii zote za dunia kuelekea upande mmoja tu, nao ni shinikizo ya soko huria.


Shinikizo hii ina vipengele viwili katika athiri zake. Kufuta historia na kusawazisha vitu vyote visije vikatofautiana tena katika mfumo wa tabaka. Soko huria hupenda kidaka, kitale na dafu viwepo lakini visiwe tofauti katika hadhi, ubora na uzuri. Anything goes. Soyinka na Bob Dylan. Na katika fasihi tanzu zile zisiwe na uzito tena. Mshairi si msanii bora kama hajapiga manyanga na kufuga manywele ya rasta. Mshairi awe na gita, fidla, njuga au nai. Na mtu akisema kwamba Soyinka ni msanii bora kuliko mwimbaji yeyote wa Bongo na Congo, ataambiwa ni mbabe, ana kiburi na majivuno wa kupindukia (na atakuwa ni mbabe kweli kama ni mzungu). Kwa kifupi tunaambiwa kwamba utanzu si kitu cha kung’ang’ania sana. Bob Dylan ni mwimbaji na mshairi. Mawanda hizi mbili — wimbo na ushairi — ambazo hazilingani katika mfumo wa tabaka, sasa zinaingia katika usawa. Manju wa zamani au wa nchi nyingine ambaye huenda bado anaimba tenzi anadaiwa awe pamoja na waimbaji wa sasa katika kundi moja ya wasanii. Uwongo huu umefunikwa na mafumbo ya soko huria ambayo ndiyo inayoimarisha shughuli zile ziletazo faida. Bob Dylan si manju wa mapokeo bali ni mwimbaji ambaye kila siku hupewa misaada ya soko huria ili jina lake, sifa zake na hasa nyimbo zake ambazo ni bidhaa zinazotengenezwa kwa wingi katika viwanda na makampuni zitembezwe dunia nzima kupitia teknohama na nguvu za tasnia ya usanii huo. Manju wa mapokeo naye aghalabu hatoki katika kijiji chake, haendi mbali kwa sababu usanii wake unategemea jamaa zake ambao wamezaliwa pahala fulani katika nasaba fulani — ufundi wake hautegemei uchumi usioshikika.

Fasihi kwa sasa iko katika hali mbaya. Hasa katika nchi zenye fasihi chipukizi ambapo fasihi imeibuka si zamani sana. Kamwe katika nchi hizo fasihi itakuwa ni mapokeo wala urithi. Itakuwa ni vigumu kujenga tarika ya mitindo, mapisi wala tarehe ya kiujumi (aesthetics). Fasihi itabaki ni maudhui na dhamira tu, yaani si kitu kwa sababu insha na mazumgumzo ya kawaida nazo pia zina kazi hiyo. Katika nchi hizo fasihi ingali inaathiriwa na siasa, dini na maadili. Msimamo wake unaegemea nguzo za nje ambazo hazijasimamishwa na wasanii wenyewe. Ikiwa fasihi ni taaluma yenye dhima katika jamii — kuelimisha, kukamilisha mkakati wa upatanishi, kuhamasisha na kujenga itikadi fulani — kwa kifupi kuimarisha udhibiti wa jamii na kujenga uratibu wa mwafaka — basi fasihi haina maana wala haistahili kupewa nafasi katika jamii. Nini maana ya fasihi hiyo isiyo na lengo la kuzusha mgogoro (hususan wa kiujumi) katika jamii ili raia wapate kujenga lugha iliyotajirika, akili tambuzi kusudi waepuke kunyimwa haki zao ? Kufuta historia hiyo ya fasihi ni dhamira ya Nobel ya mwaka huu. Tusiwe watu waasi, tuwe watiifu, wasikilivu na wanyenyekevu. Tupendelee usanii wa mwenye gita au bendi ya mitaani ambao kazi yao ni « kushusha mistari » kuliko kusoma na kubuni ushairi, tamthilia na riwaya.





02/10/2016

Uzuri wa kodi na ushuru

Siku hizi, hapa na pale, katika berere berere za vyombo vya habari, teknohama na uana-habari jamii, masikio yetu yanafundukia mishindo ya ngoma tutu. Na ngoma hiyo inarindima, mdundo wake ukitoka ko-di ko-di ko-di ! Eti mheshimiwa Magufuli anapenda maduhuli ! Nd’o maana wakina mawakala wa sekta ya utalii wamejibuta kwa ghadhabu, huku wakimtolea rais mtukufu jicho la kifaru na kumkalia kifuani kama ngoma ya kimanga. Wamesema tayari ! Utalii umepungua. Na utazidi kupungua. Wageni wamesusia nchi ya Kilimanjaro. Hawaji kama kawaida. Kwa nini ? Kwa sababu ya kodi ! Kiingilio ndani ya mbuga kimegeuka maingilio. Na tayari wafanyakazi wengine wa Bongo wamesharudi makwao kuchimba mihogo na kuitokosa na kuitafuna mitupu bila hata kinofu cha kitimoto. Watalii wabaya. Si wana mshiko ? Wanataka nini tena ?

Kumbe katika msururu wa watalii hawa, sijui kama ni watu, wapo wasayansi, wapo wasomi, wapo waandishi. Wachache wanajua kiswahili, lakini wengi wana ujuzi mkubwa kuhusu mazingira asiliya pamoja na wanyamapori waishio Afrika. Si wazungu wa reli, kama wale wa aisee (NGO). Usiwachezee hawa. Kuona uhai wa maumbile umekuwa chapwa ndani ya hifadhi, wengi wemegoma kutoa dola 70 kwa siku moja. Wanakataa kutembezwa katika mbuga na hifadhi zenye migunga mizuri na misitu ya tupiatupia. Mboni si buku na tumbili wapo ? Basi katika hawa wazungu magalacha, wengine wamechakarisha matawi yale, si unajua yale ya Selous, thubutu ! Mizoga tu, ambayo ingali inang’ong’wa na nzi, ndiyo iliyogunduliwa. Si mas'hara, mtalii ametemwa katika dunia ya mizoga tele na uhaba wa wanyama, ambao pengine hawakulipa ushuru ! Bahati mbaya, ujanja wa kiafrika umeshindikana hapo. Hawa wamerudi makwao pia, huku wamechukua picha zao, rekodi zao na wengine hata uvundo wa mizoga ile. Kaifa zote zimetoka wazi.

Hivyo basi. Ushuru si sababu. Au ni sababu katika kijiji cha Bongo. Ng’ambu, au kwa maneno mengine kwa Mamtoni, sifa ya Tanzania imepotea. Watalii wamechoka kuzungusha macho yao duru katika mbuga ambako hifadhi ni jina tu, wamechoka taaban kusota kwenye barabara ya mchangamawe, inuka inama, yallah yallah, simile simile, Pajero ipishwe, mpaka mgongo unawatoka kibyongo. Hata mazibra wameingia mitini ! Lakini haidhuru. Tanzania si bakuli la kufugia samaki. Urani, makaa ya mawe, dhahabu, tanzanaiti na gesi zipo chungu nzima. Binadamu amenusurika.

30/09/2016

Dear President Magufuli

Dear President Magufuli,
I ask you to secure the protection of Selous as a positive legacy of your leadership for Tanzanians and the world.
Selous is our shared heritage. Please save :
The environment
In 2014, UNESCO placed Selous Game Reserve on the List of World Heritage in Danger. It is facing severe threats from industrial-scale poaching and other harmful activities that must be stopped. Tanzania and the international community should stand together to safeguard the environmental, social and economic values that Selous provides.
Local livelihoods
Damage to Selous and its wildlife has resulted in a decline in visitor numbers, and in local job losses. Criminal syndicates are decimating elephant herds and threatening the safety of rangers who are defending the front line. Rangers across Africa say that they need better training and equipment to prevent rampant poaching.
Rare wildlife
Selous has lost 90 percent of its elephants and nearly all of its critically endangered black rhinos to poachers since becoming a World Heritage site. Industrial projects have made it easier for poachers to access the park and to traffic illegal ivory. Support for combating wildlife crime should be used to implement the zero poaching framework.
Economic value
Despite being a source of tourism revenue, over 75 percent of Selous is at risk from harmful industrial activities. These operations threaten the environment and provide few long-term jobs for nearby residents. Sustainable development options should be prioritized that provide direct benefits to communities without compromising natural capital.
Sincerely,

La ziada : HAPA

25/09/2016

Unyama wa binadamu au ubinadamu wa wanyama ?


Katika lugha nyingi tunakuta usemi unaoelezea baadhi ya vitendo vya binadamu kwa kutumia maneno « unyama wa watu ». Usemi huo hauna msingi wowote kwa kuwa wanyama, hususan wale ambao wanaaminika ni wakatili sana kama simba au taiga, hawajafikia kiwango kile cha uhayawani ambao binadamu pekee anakuwa nao. Kila siku binadamu ndiye anayeonyesha bayana kwamba huwapita viumbe wote wa dunia yetu kwa ushenzi. Ukatili na ubedui ni miongoni mwa sifa ya binadamu ambayo imejikita katika maumbile yake. La kudhibitisha kwamba tumezidiwa na uhabithi huo usio na kifani limedhihirika katika namna zile ambazo tunajiliwaza nazo tunapolikabili swala nyeti la uharibifu wa dunia yetu. Kwa sisi sote mada hii ya uharibifu wa dunia si hoja. Na hata kama wasayansi watatuambia kwamba binadamu yupo hatarini kwa sababu ya kupotea kwa bayoanuai, hatujali. Na wengi katika wasomi pia husema kuwa ishu hilo ni uwongo, ilhali wengine watakubali kulitilia maanani lakini kwa kulisokomeza katika mjadala wa siasa. Ndipo Mwafrika atakapokwambia kwamba ni kosa la Wazungu, wakati Mchina atasema si shauri yake na Mwarabu naye atataja Allah ! Kwa kifupi, swala hilo halitupigi mshipa. Tunavuruga nyumba yetu, tunasambaratisha makaazi yetu, tunafuja maslahi yetu lakini hatujali. Isitoshe, tunasikia raha. Raha ya maovu !

Mnyama hana akili hiyo. Akili hiyo ya kuweza kuteketeza misingi ya uhai. Afadhali iwe hivyo. Ndiyo hekima yake ambayo binadamu amepungukiwa nayo. Mwache binadamu aendelee kusoma Foucauld, Derrida, Mbembe na wapuuzi wengine wenye akili hiyo betebete, ajishughulishe na demokrasia na udikteta, ajifanye ana maadili kwa kuwa yeye si mnyama, ajidai kwamba yeye ni bora kuliko mwingine kwa sababu ana utamaduni wa udugu, kikubwa hapo ni kumshughulisha binadamu na kumteka kiitikadi ili asije akatambue kwamba yuko hatarini. Vinginevyo angeacha kununua vimeremeta, blingbling, kompyuta, gari na kadhalika. Ingekuwa shida na balaa kwa kuwa viwanda ndivyo vinamtawala na kumtia shemere. Na vichwa vya hapa na pale duniani wangegundua kwamba vita vyao dhidi ya ukoloni mambo leo, utandawazi na ubeberu havina maana. Hivyo wangenyimwa majikwezo yao. Pengine wangesoma vitabu vile vya wasayansi ambao, katika miaka thelathini nyuma, wameshabainisha kwamba huenda binadamu hatakiuka karne hiyo ijayo. Lakini kwa msaada wa watu wakubwa hawa tunazidi kujitia hamnazo na kuwasilisha visababu tu, kwa madoido na maringo kupindukia, huku tukijidai kwamba sisi tunayo akili na wanyama wale hawana chochote. Na tutapania kukuza shughuli zile zile ambazo tayari zinachukuliwa na wasayansi kwamba zitafanikisha mpango wetu wa kuangamiza ulimwengu. Tuko njiani tu, kufyeka misitu yote, kumaliza spishi zote za viumbe, kukausha vyanzo vyote vya maji, kuchafua hewa na kujaza hili tufe la dunia hadi turundikane mpaka kileleni kwa milima yote. Kweli binadamu si mnyama. Ubinafsi na ubedui umemvaa.



Mwana falsafa Levi-Strauss aliwahi kuandika kwamba dunia itazidi kuangamia na kwenda tenge ikiwa hatuzingatii swala la demografia. « Nilipozaliwa kulikuwa na wakaazi bilioni moja na nusu duniani. Nilipoingia kazini, mnamo mwaka 1930, tulikuwa bilioni mbili. Sasa hivi, tuko bilioni 6 na tutafikia bilioni 9 baada ya miongo michache tu, kwa mujibu wa tabiri zile za wana demografia. Hata wakisema kwamba idadi hiyo itafikia kilele hicho wala haitaongeza zaidi ya hapo, kiasi cha kwamba idadi ya watu itapungua kuanzia kilele hicho, hatuna budi kutambua kwamba spishi yetu itakuwa imeingia hatarini. Tutakuwa tumeshamaliza kuumbua uanuai wa kila kitu, katika mawanda ya utamaduni na bayolojia kwa sababu tutakuwa tumemaliza asilimia kubwa ya viumbe, wanyama pamoja na uoto wa asili. »

Levi-Strauss alifariki mwaka 2009. Alikuwa mtu mwenye hekima na nadhiri kubwa. Katika miaka hiyo arobaini iliyopita, dunia imepoteza asilimia 40 ya bayoanuai. Kwa sababu ya ongezeko la watu duniani. La kusikitisha ni kuona kwamba takriban wanadamu wote hawajui maana yake wala athari zake. Tanzania nimeshawahi kukutana na watu wengi ambao wanaitikadi kwamba spishi za wanyamapori hawapotei kabisa kwa sababu wanaibuka tu, kutoka katika ardhi. Hawajui kwamba binadamu atashindwa kuishi ikiwa idadi kubwa ya viumbe hai wanaotuzonga watatoweka. Na Afrika kunako bayoanuai ya kiasiliya yenye uketo mkubwa sana duniani ndiyo bara ambayo itakumbwa na hilaki na angamizi kubwa sana. Wakoloni walipofika Afrika mashariki walikuta wakaazi milioni nne. Sasa hivi, nchi hizi tatu za eneo hili — Uganda, Kenya na Tanzania — zinajumlisha wakaazi wasiopungua milioni mia moja na hamsini. Mwaka 2050 na mbele kidogo, Afrika nzima itakuwa imeshapata bilioni tatu. Ina maana kwamba bara hiyo itakuwa bara ya spishi moja tu, yaani binadamu. Waama binadamu mharabu.

04/09/2016

UKUNI MBAYA HAUFICHIKI


Nimetunga mchezo wa kuigiza uitwao "Ukuni mbaya haufichiki" ambao unapatikana katika mtandao wa Amazon (hapa). Ifuatayo ni muhtasari wake :

Profesa Buruji anajulikana dunia nzima kwa sifa zake katika kupambana na ukoloni mambo leo. Lakini leo amechanganyikiwa. Majojo yamemzonga. Licha ya rushwa alizozipokea na mgongano wa maslahi uliomkashifu, mwanawe Halima amemjia na habari mbaya. Amepata mimba kabla ya ndoa. Mama yake ndiye atakayemtetea, kwa harija na jazba, ili mumewe asimpeleke mwanao kijijini. Ugomvi na zogo zikatokea hadi kutoelewana kukakithiri na kuleta mfarakano mkubwa. Mambo yangezidi kuwa mabaya na talaka ingeandikwa papo hapo kama si mgeni kujitokeza. Na itakuwaje mgeni huyo awe Mmarekani ambaye ajitambulishe ni ndugu yake pacha ya Halima ? Kitandawili hiki, pamoja na kwamba kinaingiza mshangao mkubwa katika familia ya Prof Buruji, ndicho kinacholeta habari ya kiajabu, kiasi cha kutibua siri zote za zamani na kutetemesha familia nzima. Ndipo inafahamika kwamba nyuma ya mgogoro huo kuna jambo la msingi ambalo binadamu anapaswa kulitilia maanani, jambo ambalo ni upendo.


11/08/2016

Sarah Waiswa amepata tuzo la Arles


Sarah Waiswa amepata tuzo la Arles (Ufaransa) katika usanii wa picha mwaka 2016. Ni tuzo ambalo linatolewa kila mwaka ili kuhamasisha na kuimarisha usanii bora katika uwanja wa picha. Sarah Waiswa ametunukiwa tuzo hili ("Discovery Award") kwa sababu ya kazi yake juu ya Mazeruzeru (maalbino kwa kiswahili chenye « siasa bora ») ambao huuawa kila mwaka na viungo vyao vya mwili kuuzwa kutokana na itikadi za kishenzi ambazo zimeshamiri sana miaka hii Afrika mashariki. Sarah Waiswa ni mzaliwa wa Kenya ingawa ni raia wa Uganda na picha zake (« Stranger in familiar land ») zilionyeshwa katika tamasha ya Arles hivi karibuni. Wasomaji ambao wanapenda ubunifu kama mimi wanatakiwa kufuata anwani hizi zifuatazo :

ARLES

SARAH WAISWA 

Courtesy@Sarah Waiswa
Courtesy@Sarah Waiswa















01/08/2016

Kwa nini nimekatiza kutafsiri riwaya ya Ahmadou Kourouma « Majua ya huru » (« Les soleils des indépendances »)




Mwaka jana nilianza kutafsiri kitabu kizuri sana cha marehemu mwandishi Ahmadou Kourouma (1927-2003). Kourouma alikuwa ni mwenyeji wa Kodivaa (Côte-d’ivoire) na alitunga vitabu vingi kwa kifaransa. Ni miongoni mwa waandishi maarufu wa bara ya Afrika katika lugha hiyo, pamoja na Amadou Hampâté Bâ, Sony Labou Tansi na Yambo Ouologuem. Vitabu vyake vinasomwa dunia nzima, na vingi vimeshatafsiriwa katika lugha nyingi. Niliamua kutafisiri kitabu hiki « Majua ya huru » kwa sababu ni kitabu ambacho niliwahi kusoma zamani sana wakati wa ujana wangu. Nasikitika kusema kwamba nimeshindwa kumaliza tafsiri yake, si kwa sababu kiswahili kimeniweza, bali kwa sababu zifuatazo :

— kwanza tuzingatie kwamba haki za kutafsiri kitabu chochote duniani zimehifadhiwa na kukiritimbwa na hairuhusiwi kutoa tafsiri yoyote bila idhini ya kampuni husika (taasisi, mchapishaji, dhuria za mwandishi, n.k.). Mara nyingi, sheria hiyo ni halali na lazima izingatiwe ikiwa mwandishi yungali hai au amefariki katika miaka 70 au 50 nyuma (kutegemea na sheria za kila nchi). Mfano kutafsiri vitabu vya Shakespeare au Molière haina vipingamizi kwa sababu waandishi hawa wamefariki zamani sana lakini kutafsiri Sony Labou Tansi au Jean Anouilh kama nilivyofanya hivi karibuni (HAPA na HAPA) inabidi mfasiri apate haki zote kutoka mwenye haki, na aghalabu ni mchapishaji. Ndiyo maana sikuchapisha vitabu vya Labou Tansi na Anouilh. Na Kourouma, ambaye alifariki mwaka 2003 naye pia. Si kazi yangu kufuatilia haki hizo.

— pili, wachapishaji huona vibaya kuacha haki hizo ikiwa lugha ambayo wewe mfasiri unayoilenga katika kazi yako ni « lugha ndogo » (hapo natumia alama hizo za koma kuonyesha kwamba ni kauli ya mchapishaji, si yangu), na kiswahili nacho kinachukuliwa ni maskini au ndogo. Kwa kifupi, kiswahili kinadhaniwa hakina maslahi au faida kwa sababu hakina soko. Juu ya hayo, inajulikana wazi kwamba wenyeji wa Afrika mashariki hawasomi. Hivyo mchapishaji anahisi kwamba atajiponza akajifilisisha kwa vile atakavyokubali kuchapisha kitabu chochote katika lugha hiyo maskini.

                   Résultat de recherche d'images pour "kourouma books"       Résultat de recherche d'images pour "kourouma books"Résultat de recherche d'images pour "kourouma books"Résultat de recherche d'images pour "kourouma books"

— tatu, hakuna vitoa vitabu au wachapishaji wenye nidhamu na maadili ambao wanaaminika Afrika mashariki. Wakati uchapishaji wa kitabu cha fasihi unachukua muda mdogo sana (mwezi moja hadi miezi sita kwa riwaya) katika nchi tajiri, Tanzania na Kenya utaambiwa « njoo kesho » mara mia kabla hujapewa jawabu. Katika nchi hizo, inaelekea kwamba kuendeshewa resi au, kwa maneno mengine, kuzungushwa na kuongopewa, si tabia inayokosoleka. Pengine ni katika utamaduni wa watu. Katika nchi zenye uhuru, nadhani kwamba wateja wangesusa kununua vitabu katika shirika lolote lile lenye ufisadi kama huo.

— nne, mchapishaji ambaye kazi yake ni kuchapisha vitabu tu, huwa amejifaragua kiasi cha kujua yeye peke yake kinachotakikana katika mswada wa fasihi. Mwandishi wa riwaya au tamthilia, ambaye yeye ndiye pekee anayejua maana ya kubuni, basi anapaswa kuwezwa na kuonewa na « mfanya kazi » huyo ambaye, kwa kuwa amejipa kilemba kikubwa, anajua kila kitu. Ajabu kweli.

                                           Résultat de recherche d'images pour "kourouma books"      Résultat de recherche d'images pour "kourouma books"


— tano, inaelekea kwamba kiengereza kinazidi kutawala Afrika mashariki, na kimejikita katika fikra za watu. Siku hizi, ukiingia katika duka la vitabu Nairobi, Kampala au Dar-es-Salam, utakuta kwamba vitabu asilimia 80 (au zaidi) ni vya kiengereza, yaani lugha ya elimu ya eneo hilo (mandhali kiswahili kinachukuliwa na watu wengi kwamba si lugha ya elimu na sayansi).


Swali : wako wapi wanazuoni na vichwa vikubwa wa nchi hizo ambao wanasikika kila siku huku wakidai kwamba wamebanwa na kazi nyingi na majukumu mazito ? Wanafanya nini ? Kwa nini vitabu vya Adam Shafi, Kezilahabi (HAPA), Said Mohamed vinatafsiriwa na wageni katika lugha tajiri, na vitabu vile vingine vya dunia nzima havitafsiriwi katika kiswahili ? Kwa sababu ya ukoloni mambo leo ? Ubepari ? Utandawazi ? Au kwa sababu ya uzembe, ajizi, uroho, ujinga wa akili, choyo, husuda, rushwa, tabia mbaya wa « vichwa » vile ?